१. सहकार चळवळीची पार्श्वभूमी
 

• १८४४ मध्ये इंग्लंडमध्ये उदय – दुबळ्यांचा विकास – उद्देश.
   

• भारतात १९०४ मध्ये पतपुरवठ्याच्या माध्यमातून उदय – सावकार, महाजन यांच्या पाशातून शेतकऱ्यांची मुक्तता.
   

• भारतात सहकारी चळवळीचा मुख्य उद्देश – शेतकरी व कमी उत्पन्नातील लोकांचे आर्थिक हित साधणे.
   

• शासनाच्या पुढाकाराने १९०४ च्या कायद्यामुळे निर्मिती.
   

• सहकार – आज सामान्य माणसाच्या विकासाचा मूलाधार – सहकारी चळवळ ही भांडवलशाही व समाजवादाचा सुवर्णमध्य.
   

• पाश्चात्य देशातील सहकाराची पार्श्वभूमी पाहणे आवश्यक – गरजेनुसार त्या त्या देशात विशिष्ट व्यवस्था विकसित.
   

• भारतात सहकारी चळवळीची बदलती अवस्था विचार आवश्यक.
  
  २. नियोजन काळातील सहकार चळवळीची दिशा –
   

• भारतात १९०४ ते १९४७, १९४७ ते १९९० व १९९१ ते आतापर्यंत सहकार चळवळीच्या विकासाचे महत्त्वाचे टप्पे.
   

• १९०४ ते १९४७ – ब्रिटिशकालीन काळ – मदतीविना विकास – सहकाराचा अनियोजित विकास.
   

• १९४७ ते १९९० – शासनाच्या आर्थिक मदतीतून विकास.
  (शासन प्रेरित सहकारी चळवळ – नियोजन आणि सहकारी चळवळ)
   

• १९९१ नंतर – LPG धोरणाचा सहकार चळवळीवर परिणाम, विविध अडचणींतून विकास.
   

• महाराष्ट्र, कर्नाटक, गुजरात, आंध्र प्रदेश, तामिळनाडू या निवडक ११ राज्यात सहकारी चळवळीचे कार्य.
  
  ३. नवीन आर्थिक धोरण व सहकारी चळवळ –
   

• LPG धोरणाचा अर्थ व पार्श्वभूमी.
   

• सहकारी चळवळीसमोर अनेक आव्हाने.
   

• स्पर्धा, उदारीकरण व जागतिकीकरणामुळे सहकार साखर उद्योग, सहकारी बँक, सहकारी दुग्ध संस्था, सहकारी पतसंस्थांच्या व्यवहारावर प्रतिकूल परिणाम.
   

• राज्य सरकारांच्या वित्तीय मदत कमी करण्याच्या धोरणाचा परिणाम.
   

• सहकारातील राजकारण, भ्रष्टाचाराचा सहकारी चळवळीच्या विकासावर झालेला परिणाम.
  
  ४. ९७ वी घटनादुरुस्ती आणि सहकार चळवळ
   

• २०११ ची घटनादुरुस्ती विधेयक.
   

• १९९० ते २०१२ पर्यंतच्या कालखंड विचारात घेऊन सहकारी चळवळीच्या विकासासाठी महत्त्वपूर्ण.
   

• १२ जानेवारी २०१२ ला विधेयकास केंद्राची मंजुरी.
   

• यामध्ये सभासदांचे प्रकार, हक्क व जबाबदारी, व्यवस्थापन समितीची रचना, सहकारी संस्थांच्या निवडणुका, लेखापरीक्षण, सहकारी न्यायालयाची भूमिका, अपराध व शिक्षा इ. बाबतीत बदल.
   

• सहकार चळवळीचे अस्तित्व अबाधित ठेवण्यासाठी महत्त्वाच्या शिफारशीमुळे महत्त्व.
   

• ९७ व्या घटनादुरुस्तीतील विविध दुरुस्ती कलमे विचारात घेऊन सहकार संस्थांचा विकास व्हावा.
  
  ५. नियामक मंडळ व व्यवस्थापन मंडळ
   

• नियामक मंडळाची भूमिका व कार्यपद्धती.
   

• व्यवस्थापन मंडळाची कार्ये – भूमिका.
   

• नियामक मंडळ व व्यवस्थापन मंडळ, संचालक मंडळ – समन्वय.
   

• सहकार चळवळीच्या विकासात या दोन मंडळांची भूमिका.
   

• सहकार चळवळीची वास्तव स्थिती व अपेक्षित सुधारणा.
  
  ६. सहकारातील नवीन नियामावली व सहकारातील ग्राहक
   

• सहकाराच्या नवीन नियामावलीचे स्वरूप – सहकाराचा लाभ घेणारा ग्राहक ‘अ’ वर्ग सभासद असावा पाहिजे.
   

• नवीन नियामावलीतील तरतुदी व सहकार चळवळीचा ग्राहक – कर्जदार व ठेवीदार.
   

• ‘अ’ वर्ग सभासदांच्या सक्षमीकरणामुळे सर्वसामान्य आर्थिक भांडवल, जामीनदार होण्यासाठी दबावतंत्र.
  
  ७. केंद्रसहकारमधील सहकार खात्याची निर्मिती आणि सहकारी चळवळ
   

• नवे सहकार धोरण – ऑगस्ट २०२२.
   

• अमित शहा – अध्यक्ष – ४८ सभासद समिती.

•  

• सहकाराची वास्तव स्थिती विचारात घेऊन धोरणाची आखणी.
   

• २००२ च्या सहकार धोरणात बदल करून सहकारी चळवळीची पुनर्बांधणी.
   

• सहकारातील राजकारण व भ्रष्टाचार कमी करण्यासाठी उपाययोजना.
   

• विविध प्रकारच्या कृषी व बिगर कृषी सहकारी संस्थांच्या बळकटीकरणासाठी प्रभावी उपाययोजनांतून ३० कोटी सभासदांना न्याय – विकासास प्रेरणा.
   

• सहकाराची प्रतिमा उंचावण्याचे प्रयत्न.
  
  ८. विद्यमान सहकारी चळवळीपुढील आव्हाने –
   

• निष्क्रिय / आजारी सहकारी संस्थांची पुनर्बांधणी.
   

• सहकारी चळवळीचा ग्रामीण विकासासाठी महत्तम वापर कसा करावयाचा?
   

• सहकारातील राजकारण दूर करणे, कमी करणे, मर्यादित ठेवणे, सकारात्मक उपयोग करणे.
   

• मोठ्या आकाराच्या (साखर कारखाने, सहकारी बँका इ.) सहकारी संस्थांपुढील प्रश्नांची सोडवणूक.
   

• सहकारी संस्थांच्या विलिनीकरणातून निर्माण होणारे प्रश्न.
   

• सहकारी चळवळीचा सामान्य, ग्रामीण, गरीब सभासदांना लाभ प्राप्त करून देणे.
   

• सहकार क्षेत्रास सक्षम स्पर्धक क्षेत्र म्हणून मान्यता प्राप्त करून देणे.
   

• डिजिटल रुपयाच्या पर्वात आघाडी देण्यासाठी प्रयत्न करण्याची गरज.
   

• ग्राहकाभिमुख सेवा पुरविण्यासाठी सक्षम, प्रशिक्षित सेवकवर्ग आवश्यक.
   

• सहकारी शिक्षण, प्रशिक्षण यावर भर देण्याची आवश्यकता.
   

• सहकारातील वेतनाची पुनर्रचना, सुधारणा अत्यंत आवश्यक.
   

• सहकारातील कार्यपद्धतीतील सक्षम महिलांचा व्यवस्थापनात सहभाग आवश्यक.